The Mystic PrragatiThe Mystic Prragati

अध्याय 11: विश्वरूपदर्शनयोग

अध्याय 11, विश्वरूपदर्शनयोग: 55 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।

11.1

अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।।

arjuna uvācha
mad-anugrahāya paramaṁ guhyam adhyātma-sanjñitam
yat tvayoktaṁ vachas tena moho ’yaṁ vigato mama

अर्थ: अर्जुन बोले: मुझ पर कृपा करके आपने अध्यात्म नाम का जो परम रहस्य बताया, उन बातों से मेरा मोह दूर हो गया है।

English: Arjuna said: Out of kindness to me you have spoken these words about the supreme secret called adhyatma, and by them my delusion is gone.

11.2

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।।

bhavāpyayau hi bhūtānāṁ śhrutau vistaraśho mayā
tvattaḥ kamala-patrākṣha māhātmyam api chāvyayam

अर्थ: हे कमल-नयन, मैंने आपसे प्राणियों के पैदा होने और मिटने का विस्तार से वर्णन सुना है, और आपकी अविनाशी महिमा भी सुनी है।

English: I have heard from you in detail of the coming into being and the passing away of beings, O lotus-eyed one, and of your imperishable greatness.

11.3

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।

evam etad yathāttha tvam ātmānaṁ parameśhvara
draṣhṭum ichchhāmi te rūpam aiśhwaraṁ puruṣhottama

अर्थ: हे परमेश्वर, आप अपने बारे में जैसा कहते हैं, आप ठीक वैसे ही हैं। फिर भी हे पुरुषोत्तम, मैं आपके ईश्वरीय रूप को देखना चाहता हूँ।

English: It is just as you have described yourself, O supreme Lord. Yet I wish to see your divine form, O supreme Person.

11.4

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।।

manyase yadi tach chhakyaṁ mayā draṣhṭum iti prabho
yogeśhvara tato me tvaṁ darśhayātmānam avyayam

अर्थ: हे प्रभु, अगर आप मानते हैं कि मैं उसे देख सकता हूँ, तो हे योगेश्वर, मुझे अपना अविनाशी स्वरूप दिखाइए।

English: If you think it possible for me to see it, O Lord, O master of yoga, then show me your imperishable Self.

11.5

श्री भगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।

śhrī-bhagavān uvācha
paśhya me pārtha rūpāṇi śhataśho ’tha sahasraśhaḥ
nānā-vidhāni divyāni nānā-varṇākṛitīni cha

अर्थ: श्रीभगवान बोले: हे पार्थ, मेरे सैकड़ों और हज़ारों रूपों को देखो, जो दिव्य हैं, तरह-तरह के हैं और अनेक रंगों और आकारों वाले हैं।

English: The Blessed Lord said: Behold, O Partha, My forms in hundreds and thousands, divine, of many kinds, of many colours and shapes.

11.6

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।

paśhyādityān vasūn rudrān aśhvinau marutas tathā
bahūny adṛiṣhṭa-pūrvāṇi paśhyāśhcharyāṇi bhārata

अर्थ: हे भारत, आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनी कुमारों और मरुतों को देखो। ऐसे बहुत-से अचरज देखो जो पहले कभी नहीं देखे गए।

English: Behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the two Ashvins and the Maruts; behold many wonders never seen before, O Bharata.

11.7

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि।।11.7।।

ihaika-sthaṁ jagat kṛitsnaṁ paśhyādya sa-charācharam
mama dehe guḍākeśha yach chānyad draṣhṭum ichchhasi

अर्थ: हे गुडाकेश, आज मेरे इस शरीर में एक ही जगह पर चलने और न चलने वाला सारा जगत देखो, और जो कुछ भी तुम देखना चाहो, वह भी।

English: Behold here today, O Gudakesha, the whole universe, moving and unmoving, gathered in one place within My body, and whatever else you wish to see.

11.8

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्।।11.8।।

na tu māṁ śhakyase draṣhṭum anenaiva sva-chakṣhuṣhā
divyaṁ dadāmi te chakṣhuḥ paśhya me yogam aiśhwaram

अर्थ: पर तुम अपनी इन आँखों से मुझे नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ। मेरा ईश्वरीय योग देखो।

English: But you cannot see Me with these eyes of yours. I give you divine sight; behold My sovereign yoga.

11.9

सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।।11.9।।

sañjaya uvācha
evam uktvā tato rājan mahā-yogeśhvaro hariḥ
darśhayām āsa pārthāya paramaṁ rūpam aiśhwaram

अर्थ: संजय बोले: हे राजन, ऐसा कहकर महान योगेश्वर हरि ने अर्जुन को अपना परम ईश्वरीय रूप दिखाया,

English: Sanjaya said: Having spoken thus, O king, the great Lord of yoga, Hari, then showed Partha His supreme, sovereign form,

11.10

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।।

aneka-vaktra-nayanam anekādbhuta-darśhanam
aneka-divyābharaṇaṁ divyānekodyatāyudham

अर्थ: जिसके अनेक मुँह और आँखें थीं, अनेक अद्भुत दृश्य थे, अनेक दिव्य गहने थे और अनेक उठे हुए दिव्य हथियार थे।

English: with many mouths and eyes, with many wondrous sights, with many divine ornaments and many raised divine weapons,

11.11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।।

divya-mālyāmbara-dharaṁ divya-gandhānulepanam
sarvāśhcharya-mayaṁ devam anantaṁ viśhvato-mukham

अर्थ: वह दिव्य मालाएँ और वस्त्र पहने था, उस पर दिव्य सुगंध का लेप था। वह पूरी तरह अद्भुत, तेजस्वी, अनंत और हर ओर मुख वाला था।

English: wearing divine garlands and garments, anointed with divine perfumes, all-wondrous, radiant, endless, with faces turned everywhere.

11.12

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः।।11.12।।

divi sūrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitā
yadi bhāḥ sadṛiśhī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ

अर्थ: अगर आकाश में एक साथ हज़ार सूरज की रोशनी चमक उठे, तो शायद वह उस महान रूप के तेज के बराबर हो।

English: If the light of a thousand suns were to blaze forth all at once in the sky, that might resemble the splendour of that great Being.

11.13

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा।।11.13।।

tatraika-sthaṁ jagat kṛitsnaṁ pravibhaktam anekadhā
apaśhyad deva-devasya śharīre pāṇḍavas tadā

अर्थ: तब पांडु-पुत्र अर्जुन ने देवों के देव के उस शरीर में अनेक हिस्सों में बँटे पूरे जगत को एक जगह स्थित देखा।

English: There, in the body of the God of gods, Pandava then saw the whole universe resting together, divided in many ways.

11.14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत।।11.14।।

tataḥ sa vismayāviṣhṭo hṛiṣhṭa-romā dhanañjayaḥ
praṇamya śhirasā devaṁ kṛitāñjalir abhāṣhata

अर्थ: तब अचरज से भरे, रोंगटे खड़े हुए धनंजय ने भगवान को सिर झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर बोले।

English: Then, filled with wonder, his hair standing on end, Dhananjaya bowed his head to the God and spoke with joined palms.

11.15

अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ
मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।।

arjuna uvācha
paśhyāmi devāns tava deva dehe
sarvāns tathā bhūta-viśheṣha-saṅghān
brahmāṇam īśhaṁ kamalāsana-stham
ṛiṣhīnśh cha sarvān uragānśh cha divyān

अर्थ: अर्जुन बोले: हे देव, मैं आपके शरीर में सब देवताओं को और तरह-तरह के प्राणियों के समूहों को देख रहा हूँ; कमल के आसन पर बैठे ब्रह्मा को, सब ऋषियों को और दिव्य सर्पों को भी।

English: Arjuna said: I see all the gods in your body, O God, and hosts of all kinds of beings; Lord Brahma seated on the lotus, all the sages and the divine serpents.

11.16

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।।

aneka-bāhūdara-vaktra-netraṁ
paśhyāmi tvāṁ sarvato ’nanta-rūpam
nāntaṁ na madhyaṁ na punas tavādiṁ
paśhyāmi viśhveśhvara viśhva-rūpa

अर्थ: हे विश्व के स्वामी, हे विश्वरूप, मैं आपको हर ओर अनंत रूप में, अनेक भुजाओं, पेटों, मुँहों और आँखों के साथ देख रहा हूँ। मुझे आपका न अंत दिखता है, न बीच, न शुरुआत।

English: I see you, of boundless form on every side, with many arms, bellies, mouths and eyes; I see no end, no middle and no beginning of you, O Lord of the universe, O universal form.

11.17

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता
द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्।।11.17।।

kirīṭinaṁ gadinaṁ chakriṇaṁ cha
tejo-rāśhiṁ sarvato dīptimantam
paśhyāmi tvāṁ durnirīkṣhyaṁ samantād
dīptānalārka-dyutim aprameyam

अर्थ: मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र धारण किए, हर ओर चमकते तेज के पुंज के रूप में देख रहा हूँ, जिसे देखना कठिन है, जो जलती आग और सूरज की तरह चारों ओर चमक रहा है और जिसकी कोई माप नहीं।

English: I see you wearing a crown, bearing a mace and a discus, a mass of radiance shining everywhere, hard to look at, blazing all around like burning fire and the sun, immeasurable.

11.18

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे।।11.18।।

tvam akṣharaṁ paramaṁ veditavyaṁ
tvam asya viśhvasya paraṁ nidhānam
tvam avyayaḥ śhāśhvata-dharma-goptā
sanātanas tvaṁ puruṣho mato me

अर्थ: आप ही जानने योग्य परम अविनाशी हैं, आप ही इस जगत का अंतिम आधार हैं, आप ही सनातन धर्म के अविनाशी रक्षक हैं; मैं मानता हूँ कि आप ही सनातन पुरुष हैं।

English: You are the Imperishable, the supreme one to be known; you are the final resting-place of this universe; you are the undying guardian of eternal dharma; you are, I believe, the eternal Person.

11.19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य
मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम्
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।।11.19।।

स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् || 19||

अर्थ: मैं आपको बिना आदि, बीच और अंत के, अनंत शक्ति वाले, अनगिनत भुजाओं वाले देख रहा हूँ; चाँद और सूरज आपकी आँखें हैं, आपका मुँह जलती आग है, और आप अपने तेज से इस जगत को तपा रहे हैं।

English: I see you without beginning, middle or end, of infinite power, with countless arms, the moon and sun as your eyes, your mouth a blazing fire, scorching this universe with your radiance.

11.20

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्।।11.20।।

dyāv ā-pṛithivyor idam antaraṁ hi
vyāptaṁ tvayaikena diśhaśh cha sarvāḥ
dṛiṣhṭvādbhutaṁ rūpam ugraṁ tavedaṁ
loka-trayaṁ pravyathitaṁ mahātman

अर्थ: हे महात्मन, धरती और आकाश के बीच की सारी जगह और सारी दिशाएँ अकेले आपसे भरी हैं। आपका यह अद्भुत और भयानक रूप देखकर तीनों लोक काँप रहे हैं।

English: The space between heaven and earth and all the quarters are filled by you alone. Seeing this wondrous and terrible form of yours, O great Soul, the three worlds tremble.

11.21

अमी हि त्वां सुरसङ्घाः विशन्ति
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः।।11.21।।

amī hi tvāṁ sura-saṅghā viśhanti
kechid bhītāḥ prāñjalayo gṛiṇanti
svastīty uktvā maharṣhi-siddha-saṅghāḥ
stuvanti tvāṁ stutibhiḥ puṣhkalābhiḥ

अर्थ: देवताओं के ये समूह आपमें प्रवेश कर रहे हैं; कुछ डर से हाथ जोड़कर आपकी स्तुति कर रहे हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह "कल्याण हो" कहकर बहुत-सी स्तुतियों से आपका गुणगान कर रहे हैं।

English: These hosts of gods enter into you; some, in fear, praise you with joined palms. Bands of great sages and perfected ones cry "May it be well!" and praise you with abundant hymns.

11.22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे।।11.22।।

rudrādityā vasavo ye cha sādhyā
viśhve ’śhvinau marutaśh choṣhmapāśh cha
gandharva-yakṣhāsura-siddha-saṅghā
vīkṣhante tvāṁ vismitāśh chaiva sarve

अर्थ: रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, दोनों अश्विनी कुमार, मरुत, पितर, और गंधर्वों, यक्षों, असुरों और सिद्धों के समूह, सब अचरज से आपको देख रहे हैं।

English: The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas, the two Ashvins, the Maruts, the ancestors, and hosts of Gandharvas, Yakshas, demons and perfected ones all gaze at you in amazement.

11.23

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं
महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्।।11.23।।

rūpaṁ mahat te bahu-vaktra-netraṁ
mahā-bāho bahu-bāhūru-pādam
bahūdaraṁ bahu-danṣhṭrā-karālaṁ
dṛiṣhṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham

अर्थ: हे महाबाहु, अनेक मुँहों और आँखों वाला, अनेक भुजाओं, जाँघों और पैरों वाला, अनेक पेटों वाला और अनेक भयानक दाँतों वाला आपका यह विशाल रूप देखकर सारे लोक डरे हुए हैं, और मैं भी।

English: Seeing your immense form with many mouths and eyes, O mighty-armed one, with many arms, thighs and feet, many bellies, and many terrible tusks, the worlds are terrified, and so am I.

11.24

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो।।11.24।।

nabhaḥ-spṛiśhaṁ dīptam aneka-varṇaṁ
vyāttānanaṁ dīpta-viśhāla-netram
dṛiṣhṭvā hi tvāṁ pravyathitāntar-ātmā
dhṛitiṁ na vindāmi śhamaṁ cha viṣhṇo

अर्थ: हे विष्णु, आकाश को छूते, अनेक रंगों में चमकते, खुले मुँह वाले और बड़ी-बड़ी चमकती आँखों वाले आपको देखकर मेरा अंतर्मन काँप रहा है; मुझे न धीरज मिल रहा है, न शांति।

English: Seeing you touching the sky, blazing in many colours, mouths wide open, with huge fiery eyes, my inmost self trembles, and I find neither courage nor peace, O Vishnu.

11.25

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.25।।

danṣhṭrā-karālāni cha te mukhāni
dṛiṣhṭvaiva kālānala-sannibhāni
diśho na jāne na labhe cha śharma
prasīda deveśha jagan-nivāsa

अर्थ: प्रलय की आग जैसे, भयानक दाँतों वाले आपके मुँह देखकर मुझे दिशाओं का भी पता नहीं चल रहा, और शांति नहीं मिल रही। हे देवेश, हे जगत के आधार, प्रसन्न होइए।

English: Seeing your mouths with terrible tusks, like the fires of the world's end, I lose my sense of direction and find no peace. Be gracious, O Lord of gods, refuge of the universe!

11.26

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः।।11.26।।

amī cha tvāṁ dhṛitarāśhtrasya putrāḥ
sarve sahaivāvani-pāla-saṅghaiḥ
bhīṣhmo droṇaḥ sūta-putras tathāsau
sahāsmadīyair api yodha-mukhyaiḥ
vaktrāṇi te tvaramāṇā viśhanti
danṣhṭrā-karālāni bhayānakāni
kechid vilagnā daśhanāntareṣhu
sandṛiśhyante chūrṇitair uttamāṅgaiḥ

अर्थ: धृतराष्ट्र के ये सब बेटे, राजाओं के समूहों के साथ, भीष्म, द्रोण और कर्ण, और हमारी ओर के मुख्य योद्धा भी,

English: All these sons of Dhritarashtra, together with the hosts of kings, Bhishma, Drona and Karna, along with the chief warriors on our side too,

11.27

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः।।11.27।।

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṁṣṭrā-karālāni bhayānakāni kecid vilagnā daśanāntareṣu sandṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ

अर्थ: भयानक दाँतों वाले आपके डरावने मुँहों में तेज़ी से घुस रहे हैं। कुछ के सिर चूर-चूर होकर आपके दाँतों के बीच फँसे दिख रहे हैं।

English: rush into your fearful mouths with their terrible tusks. Some are seen caught between your teeth, their heads crushed to powder.

11.28

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः
समुद्रमेवाभिमुखाः द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति।।11.28।।

yathā nadīnāṁ bahavo ’mbu-vegāḥ
samudram evābhimukhā dravanti
tathā tavāmī nara-loka-vīrā
viśhanti vaktrāṇy abhivijvalanti

अर्थ: जैसे नदियों की बहुत-सी धाराएँ समुद्र की ओर दौड़ती हैं, वैसे ही मनुष्य-लोक के ये वीर आपके जलते हुए मुँहों में घुस रहे हैं।

English: As the many torrents of rivers rush towards the ocean, so these heroes of the world of men enter your blazing mouths.

11.29

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।
तथैव नाशाय विशन्ति लोका
स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः।।11.29।।

yathā pradīptaṁ jvalanaṁ pataṅgā
viśhanti nāśhāya samṛiddha-vegāḥ
tathaiva nāśhāya viśhanti lokās
tavāpi vaktrāṇi samṛiddha-vegāḥ

अर्थ: जैसे पतंगे नष्ट होने के लिए तेज़ी से जलती आग में कूदते हैं, वैसे ही ये लोग भी नष्ट होने के लिए तेज़ी से आपके मुँहों में घुस रहे हैं।

English: As moths rush swiftly into a blazing fire to their destruction, so these creatures rush swiftly into your mouths to their destruction.

11.30

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता
ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो।।11.30।।

lelihyase grasamānaḥ samantāl
lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ
tejobhir āpūrya jagat samagraṁ
bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣhṇo

अर्थ: आप अपने जलते मुँहों से सारे लोकों को हर ओर से निगलते हुए होंठ चाट रहे हैं। हे विष्णु, आपकी तीखी किरणें पूरे जगत को तेज से भरकर तपा रही हैं।

English: Devouring all the worlds on every side with your flaming mouths, you lick your lips. Your fierce rays fill the whole universe with radiance and scorch it, O Vishnu.

11.31

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्।।11.31।।

ākhyāhi me ko bhavān ugra-rūpo
namo ’stu te deva-vara prasīda
vijñātum ichchhāmi bhavantam ādyaṁ
na hi prajānāmi tava pravṛittim

अर्थ: मुझे बताइए, इतने भयानक रूप वाले आप कौन हैं? हे देवश्रेष्ठ, आपको प्रणाम है, प्रसन्न होइए। मैं आप आदि पुरुष को जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपकी इस लीला को नहीं समझ पा रहा।

English: Tell me who you are, so terrible in form. I bow to you, O best of gods; be gracious. I wish to know you, the Primal One, for I do not understand what you are doing.

11.32

श्री भगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।11.32।।

śhrī-bhagavān uvācha
kālo ’smi loka-kṣhaya-kṛit pravṛiddho
lokān samāhartum iha pravṛittaḥ
ṛite ’pi tvāṁ na bhaviṣhyanti sarve
ye ’vasthitāḥ pratyanīkeṣhu yodhāḥ

अर्थ: श्रीभगवान बोले: मैं लोकों का नाश करने वाला बढ़ा हुआ काल (समय) हूँ, और यहाँ लोकों का संहार करने में लगा हूँ। तुम्हारे बिना भी विरोधी सेनाओं में खड़े ये सब योद्धा नहीं बचेंगे।

English: The Blessed Lord said: I am Time, the mighty destroyer of the worlds, here engaged in destroying them. Even without you, none of these warriors arrayed in the opposing armies shall live.

11.33

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्।।11.33।।

tasmāt tvam uttiṣhṭha yaśho labhasva
jitvā śhatrūn bhuṅkṣhva rājyaṁ samṛiddham
mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva
nimitta-mātraṁ bhava savya-sāchin

अर्थ: इसलिए उठो और यश पाओ। शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य भोगो। इन्हें मैं पहले ही मार चुका हूँ; हे सव्यसाची (अर्जुन), तुम बस निमित्त (साधन) बनो।

English: Therefore stand up and win glory. Conquer your enemies and enjoy a prosperous kingdom. They have already been slain by Me; be merely the instrument, O Savyasachin (Arjuna).

11.34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्।।11.34।।

droṇaṁ cha bhīṣhmaṁ cha jayadrathaṁ cha
karṇaṁ tathānyān api yodha-vīrān
mayā hatāṁs tvaṁ jahi mā vyathiṣhṭhā
yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān

अर्थ: द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और दूसरे वीर योद्धा मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; तुम इन्हें मारो, घबराओ मत। युद्ध करो, तुम लड़ाई में शत्रुओं को जीतोगे।

English: Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna and the other heroic warriors have already been slain by Me; kill them, do not be distressed. Fight, and you will conquer your enemies in battle.

11.35

सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य।।11.35।।

sañjaya uvācha
etach chhrutvā vachanaṁ keśhavasya
kṛitāñjalir vepamānaḥ kirīṭī
namaskṛitvā bhūya evāha kṛiṣhṇaṁ
sa-gadgadaṁ bhīta-bhītaḥ praṇamya

अर्थ: संजय बोले: केशव की यह बात सुनकर मुकुटधारी अर्जुन काँपते हुए, हाथ जोड़कर प्रणाम करते हुए, डर से भरकर, झुककर, रुँधे गले से कृष्ण से फिर बोले।

English: Sanjaya said: Hearing these words of Keshava, the crowned one (Arjuna), trembling, with joined palms, bowed down and, overwhelmed with fear, spoke again to Krishna in a choked voice, bowing low.

11.36

अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।11.36।।

arjuna uvācha
sthāne hṛiṣhīkeśha tava prakīrtyā
jagat prahṛiṣhyaty anurajyate cha
rakṣhānsi bhītāni diśho dravanti
sarve namasyanti cha siddha-saṅghāḥ

अर्थ: अर्जुन बोले: हे हृषीकेश, यह ठीक ही है कि आपकी महिमा गाकर जगत खुश होता है और प्रेम करता है। डरे हुए राक्षस सब दिशाओं में भाग रहे हैं, और सिद्धों के सब समूह आपको प्रणाम कर रहे हैं।

English: Arjuna said: It is right, O Hrishikesha, that the world delights and rejoices in your praise; demons flee in fear in all directions, and all the hosts of the perfected bow to you.

11.37

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्
गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।
अनन्त देवेश जगन्निवास
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्।।11.37।।

kasmāch cha te na nameran mahātman
garīyase brahmaṇo ’py ādi-kartre
ananta deveśha jagan-nivāsa
tvam akṣharaṁ sad-asat tat paraṁ yat

अर्थ: हे महात्मन, वे आपको प्रणाम क्यों न करें? आप तो आदि रचयिता ब्रह्मा से भी बड़े हैं। हे अनंत, हे देवेश, हे जगत के आधार, आप अविनाशी हैं; आप सत् और असत् हैं, और उन दोनों से परे भी हैं।

English: And why should they not bow to you, O great Soul, greater even than Brahma, the original creator? O infinite Lord of gods, refuge of the universe, you are the Imperishable, being and non-being, and what lies beyond both.

11.38

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण
स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।।

tvam ādi-devaḥ puruṣhaḥ purāṇas
tvam asya viśhvasya paraṁ nidhānam
vettāsi vedyaṁ cha paraṁ cha dhāma
tvayā tataṁ viśhvam ananta-rūpa

अर्थ: आप आदि देव हैं, पुरातन पुरुष हैं, इस जगत का परम आधार हैं। आप जानने वाले भी हैं और जानने योग्य भी, और परम धाम हैं। हे अनंत रूप वाले, यह जगत आपसे व्याप्त है।

English: You are the first of the gods, the ancient Person, the supreme resting-place of this universe; you are the knower and what is to be known, and the highest abode. By you the universe is pervaded, O one of infinite form.

11.39

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते।।11.39।।

vāyur yamo ’gnir varuṇaḥ śhaśhāṅkaḥ
prajāpatis tvaṁ prapitāmahaśh cha
namo namas te ’stu sahasra-kṛitvaḥ
punaśh cha bhūyo ’pi namo namas te

अर्थ: आप ही वायु, यम, अग्नि, वरुण, चंद्रमा, प्रजापति और परदादा (ब्रह्मा के भी पिता) हैं। आपको हज़ार बार प्रणाम, और फिर बार-बार प्रणाम!

English: You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, Prajapati and the great-grandsire. Salutations to you a thousand times, and again and again salutations to you!

11.40

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।।11.40।।

namaḥ purastād atha pṛiṣhṭhatas te
namo ’stu te sarvata eva sarva
ananta-vīryāmita-vikramas tvaṁ
sarvaṁ samāpnoṣhi tato ’si sarvaḥ

अर्थ: हे सर्वस्वरूप, आपको आगे से प्रणाम, पीछे से प्रणाम, सब ओर से प्रणाम! आप अनंत शक्ति और अपार पराक्रम वाले हैं। आप सबमें व्याप्त हैं, इसलिए आप ही सब कुछ हैं।

English: Salutations to you in front and behind, salutations to you on every side, O All! Infinite in power and boundless in might, you pervade all, and so you are all.

11.41

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि।।11.41।।

sakheti matvā prasabhaṁ yad uktaṁ
he kṛiṣhṇa he yādava he sakheti
ajānatā mahimānaṁ tavedaṁ
mayā pramādāt praṇayena vāpi

अर्थ: आपकी इस महिमा को न जानते हुए, आपको केवल अपना मित्र मानकर, लापरवाही में या प्रेम में, मैंने बिना सोचे "हे कृष्ण, हे यादव, हे मित्र" जो कुछ कहा,

English: Whatever I said rashly, thinking of you merely as a friend, calling you "O Krishna, O Yadava, O friend", not knowing this greatness of yours, through carelessness or through affection,

11.42

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि
विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्।।11.42।।

yach chāvahāsārtham asat-kṛito ’si
vihāra-śhayyāsana-bhojaneṣhu
eko ’tha vāpy achyuta tat-samakṣhaṁ
tat kṣhāmaye tvām aham aprameyam

अर्थ: और हे अच्युत, हँसी-मज़ाक में, खेलते, सोते, बैठते या खाते समय, अकेले में या दूसरों के सामने, मैंने जो भी आपका अनादर किया, उस सबके लिए मैं आप अपार प्रभु से क्षमा माँगता हूँ।

English: and in whatever way I showed you disrespect in jest, while playing, resting, sitting or eating, alone or in the presence of others, O Achyuta, for all that I ask forgiveness of you, the immeasurable one.

11.43

पितासि लोकस्य चराचरस्य
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।।11.43।।

pitāsi lokasya charācharasya
tvam asya pūjyaśh cha gurur garīyān
na tvat-samo ’sty abhyadhikaḥ kuto ’nyo
loka-traye ’py apratima-prabhāva

अर्थ: आप चलने और न चलने वाले इस पूरे जगत के पिता हैं, इसके पूजनीय और सबसे बड़े गुरु हैं। हे अतुलनीय प्रभाव वाले, तीनों लोकों में आपके बराबर भी कोई नहीं, तो आपसे बड़ा कोई कैसे हो सकता है?

English: You are the father of this world, of all that moves and does not move; you are its object of worship and its greatest teacher. There is no one equal to you in the three worlds; how could there be anyone greater, O one of incomparable power?

11.44

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।।

tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṁ
prasādaye tvām aham īśham īḍyam
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ
priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum

अर्थ: इसलिए मैं अपने शरीर को आपके चरणों में झुकाकर, आप पूजनीय ईश्वर से कृपा की विनती करता हूँ। हे देव, जैसे पिता बेटे को, मित्र मित्र को और प्रेमी प्रिय को क्षमा करता है, वैसे ही आप मुझे क्षमा करें।

English: So, bowing down and laying my body before you, I seek your grace, O adorable Lord. Bear with me as a father with his son, a friend with a friend, a lover with the beloved, O God.

11.45

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देव रूपं
प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।।

adṛiṣhṭa-pūrvaṁ hṛiṣhito ’smi dṛiṣhṭvā
bhayena cha pravyathitaṁ mano me
tad eva me darśhaya deva rūpaṁ
prasīda deveśha jagan-nivāsa

अर्थ: पहले कभी न देखा गया रूप देखकर मैं खुश भी हूँ, पर मेरा मन डर से व्याकुल है। हे देव, मुझे अपना वही (पहला) रूप दिखाइए। हे देवेश, हे जगत के आधार, प्रसन्न होइए।

English: I rejoice at seeing what was never seen before, yet my mind is shaken with fear. Show me only that other form of yours, O God. Be gracious, O Lord of gods, refuge of the universe.

11.46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त
मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।।

kirīṭinaṁ gadinaṁ chakra-hastam
ichchhāmi tvāṁ draṣhṭum ahaṁ tathaiva
tenaiva rūpeṇa chatur-bhujena
sahasra-bāho bhava viśhva-mūrte

अर्थ: मैं आपको पहले की तरह मुकुट पहने, हाथों में गदा और चक्र लिए देखना चाहता हूँ। हे हज़ार भुजाओं वाले, हे विश्वरूप, वही चार भुजाओं वाला रूप धारण कीजिए।

English: I wish to see you as before, wearing a crown, holding a mace and discus in hand. Take on that four-armed form, O thousand-armed one, O universal form.

11.47

श्री भगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।।

śhrī-bhagavān uvācha
mayā prasannena tavārjunedaṁ
rūpaṁ paraṁ darśhitam ātma-yogāt
tejo-mayaṁ viśhvam anantam ādyaṁ
yan me tvad anyena na dṛiṣhṭa-pūrvam

अर्थ: श्रीभगवान बोले: हे अर्जुन, मैंने प्रसन्न होकर अपनी योगशक्ति से तुम्हें यह परम, तेजस्वी, विश्वरूप, अनंत और आदि रूप दिखाया है, जिसे तुम्हारे सिवा पहले किसी ने नहीं देखा।

English: The Blessed Lord said: Out of grace, O Arjuna, I have shown you through My own yoga this supreme form, radiant, universal, infinite and primal, which no one but you has seen before.

11.48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै
र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।।

na veda-yajñādhyayanair na dānair
na cha kriyābhir na tapobhir ugraiḥ
evaṁ-rūpaḥ śhakya ahaṁ nṛi-loke
draṣhṭuṁ tvad anyena kuru-pravīra

अर्थ: हे कुरुवीर, न वेदों से, न यज्ञों से, न पढ़ाई से, न दान से, न कर्मकांड से, न कठिन तपों से, मनुष्य-लोक में तुम्हारे सिवा कोई और मुझे इस रूप में देख सकता है।

English: Not by the Vedas, nor by sacrifices, nor by study, nor by gifts, nor by rituals, nor by severe austerities can I be seen in this form in the world of men by anyone but you, O great hero of the Kurus.

11.49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य।।11.49।।

mā te vyathā mā cha vimūḍha-bhāvo
dṛiṣhṭvā rūpaṁ ghoram īdṛiṅ mamedam
vyapeta-bhīḥ prīta-manāḥ punas tvaṁ
tad eva me rūpam idaṁ prapaśhya

अर्थ: मेरा यह भयानक रूप देखकर डरो मत और घबराओ मत। डर छोड़कर और प्रसन्न मन से मेरे उसी रूप को फिर से देखो।

English: Do not be afraid or bewildered at seeing this terrible form of Mine. Free from fear and glad at heart, behold again that same form of Mine.

11.50

सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।
आश्वासयामास च भीतमेनं
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा।।11.50।।

sañjaya uvācha
ity arjunaṁ vāsudevas tathoktvā
svakaṁ rūpaṁ darśhayām āsa bhūyaḥ
āśhvāsayām āsa cha bhītam enaṁ
bhūtvā punaḥ saumya-vapur mahātmā

अर्थ: संजय बोले: अर्जुन से ऐसा कहकर वासुदेव ने फिर से अपना रूप दिखाया। महात्मा श्रीकृष्ण ने फिर से सौम्य रूप धारण करके डरे हुए अर्जुन को धीरज बँधाया।

English: Sanjaya said: Having spoken thus to Arjuna, Vasudeva showed again His own form; and the great Soul, taking His gentle form once more, comforted the terrified one.

11.51

अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।।

arjuna uvācha
dṛiṣhṭvedaṁ mānuṣhaṁ rūpaṁ tava saumyaṁ janārdana
idānīm asmi saṁvṛittaḥ sa-chetāḥ prakṛitiṁ gataḥ

अर्थ: अर्जुन बोले: हे जनार्दन, आपका यह सौम्य मनुष्य रूप देखकर अब मेरा मन ठिकाने आ गया है और मैं अपने स्वभाव में लौट आया हूँ।

English: Arjuna said: Seeing this gentle human form of yours, O Janardana, I am now composed and restored to my own nature.

11.52

श्री भगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।।

śhrī-bhagavān uvācha
su-durdarśham idaṁ rūpaṁ dṛiṣhṭavān asi yan mama
devā apy asya rūpasya nityaṁ darśhana-kāṅkṣhiṇaḥ

अर्थ: श्रीभगवान बोले: मेरा यह रूप, जो तुमने देखा, उसके दर्शन बहुत कठिन हैं। देवता भी हमेशा इस रूप के दर्शन की इच्छा रखते हैं।

English: The Blessed Lord said: This form of Mine that you have seen is very hard to see. Even the gods always long to see it.

11.53

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।।11.53।।

nāhaṁ vedair na tapasā na dānena na chejyayā
śhakya evaṁ-vidho draṣhṭuṁ dṛiṣhṭavān asi māṁ yathā

अर्थ: जिस तरह तुमने मुझे देखा है, उस तरह मुझे न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से देखा जा सकता है।

English: Not by the Vedas, nor by austerity, nor by gifts, nor by sacrifice can I be seen in the way you have seen Me.

11.54

भक्त्या त्वनन्यया शक्यमहमेवंविधोऽर्जुन।
ज्ञातुं दृष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।।

bhaktyā tv ananyayā śhakya aham evaṁ-vidho ’rjuna
jñātuṁ draṣhṭuṁ cha tattvena praveṣhṭuṁ cha parantapa

अर्थ: पर हे अर्जुन, हे परंतप, अनन्य भक्ति से मुझे इस तरह सच में जाना जा सकता है, देखा जा सकता है और मुझमें प्रवेश भी किया जा सकता है।

English: But by undivided devotion, O Arjuna, I can be known and seen in this way in truth, and entered into, O scorcher of foes.

11.55

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव।।11.55।।

mat-karma-kṛin mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ
nirvairaḥ sarva-bhūteṣhu yaḥ sa mām eti pāṇḍava

अर्थ: हे पांडव, जो मेरे लिए कर्म करता है, मुझे ही सबसे बड़ा लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति से मुक्त है और किसी प्राणी से वैर नहीं रखता, वह मुझे पाता है।

English: One who works for Me, who holds Me as the highest goal, who is devoted to Me, free from attachment and without hatred towards any being, comes to Me, O Pandava.

दूसरे अध्याय

1234567891012131415161718

गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।

📖 अपने मन की बात लिखें, गीता से उत्तर पाएँ