The Mystic PrragatiThe Mystic Prragati

अध्याय 17: श्रद्धात्रयविभागयोग

अध्याय 17, श्रद्धात्रयविभागयोग: 28 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।

17.1

अर्जुन उवाच
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः।।17.1।।

arjuna uvācha
ye śhāstra-vidhim utsṛijya yajante śhraddhayānvitāḥ
teṣhāṁ niṣhṭhā tu kā kṛiṣhṇa sattvam āho rajas tamaḥ

अर्थ: अर्जुन बोले: हे कृष्ण, जो लोग शास्त्र की विधि को छोड़कर, पर श्रद्धा के साथ यज्ञ (पूजा) करते हैं, उनकी निष्ठा कैसी है? सात्त्विक, राजसी या तामसी?

English: Arjuna said: Those who set aside the injunctions of scripture but perform sacrifice with faith, what is their standing, O Krishna? Is it sattva, rajas or tamas?

17.2

श्रीभगवानुवाच
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु।।17.2।।

śhrī-bhagavān uvācha
tri-vidhā bhavati śhraddhā dehināṁ sā svabhāva-jā
sāttvikī rājasī chaiva tāmasī cheti tāṁ śhṛiṇu

अर्थ: श्रीभगवान बोले: शरीरधारियों की श्रद्धा, जो उनके स्वभाव से पैदा होती है, तीन तरह की होती है: सात्त्विक, राजसी और तामसी। इसके बारे में सुनो।

English: The Blessed Lord said: The faith of embodied beings, born of their own nature, is of three kinds: sattvic, rajasic and tamasic. Hear about it.

17.3

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः।।17.3।।

sattvānurūpā sarvasya śhraddhā bhavati bhārata
śhraddhā-mayo ‘yaṁ puruṣho yo yach-chhraddhaḥ sa eva saḥ

अर्थ: हे भारत, हर किसी की श्रद्धा उसके अंतर्मन के अनुसार होती है। मनुष्य श्रद्धा से बना है; जिसकी जैसी श्रद्धा है, वह वैसा ही है।

English: The faith of each person matches their inner nature, O Bharata. A person is made of their faith; as one's faith is, so one is.

17.4

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः।।17.4।।

yajante sāttvikā devān yakṣha-rakṣhānsi rājasāḥ
pretān bhūta-gaṇānśh chānye yajante tāmasā janāḥ

अर्थ: सात्त्विक लोग देवताओं को पूजते हैं, राजसी लोग यक्षों और राक्षसों को, और बाकी तामसी लोग प्रेतों और भूतों के समूहों को पूजते हैं।

English: Sattvic people worship the gods; rajasic people worship Yakshas and Rakshasas; and the others, tamasic people, worship ghosts and hosts of spirits.

17.5

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः।।17.5।।

aśhāstra-vihitaṁ ghoraṁ tapyante ye tapo janāḥ
dambhāhankāra-sanyuktāḥ kāma-rāga-balānvitāḥ

अर्थ: जो लोग शास्त्र में न बताए गए कठोर तप करते हैं, दिखावे और अहंकार से भरे होते हैं, और कामना और आसक्ति के ज़ोर से चलते हैं,

English: Those who practise severe austerities not ordained by scripture, given to hypocrisy and ego, driven by the force of desire and attachment,

17.6

कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्।।17.6।।

karṣhayantaḥ śharīra-sthaṁ bhūta-grāmam achetasaḥ
māṁ chaivāntaḥ śharīra-sthaṁ tān viddhy āsura-niśhchayān

अर्थ: जो बिना विवेक के शरीर में स्थित तत्त्वों को और शरीर के भीतर बसे मुझको भी कष्ट देते हैं, उन्हें आसुरी निश्चय वाला जानो।

English: senselessly torturing the elements in the body and Me too who dwell within the body, know them to be of demonic resolve.

17.7

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु।।17.7।।

āhāras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaḥ
yajñas tapas tathā dānaṁ teṣhāṁ bhedam imaṁ śhṛiṇu

अर्थ: हर किसी को प्यारा लगने वाला भोजन भी तीन तरह का होता है, और वैसे ही यज्ञ, तप और दान भी। इनका अंतर सुनो।

English: Even the food that is dear to each is of three kinds, and so are sacrifice, austerity and giving. Hear the distinction between them.

17.8

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः।।17.8।।

āyuḥ-sattva-balārogya-sukha-prīti-vivardhanāḥ
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛidyā āhārāḥ sāttvika-priyāḥ

अर्थ: जो भोजन आयु, सत्त्व (मन की निर्मलता), बल, सेहत, सुख और प्रसन्नता बढ़ाते हैं, जो रसीले, चिकने, पौष्टिक और मन को अच्छे लगने वाले होते हैं, वे सात्त्विक लोगों को प्यारे होते हैं।

English: Foods that increase life, purity, strength, health, joy and cheerfulness, that are tasty, smooth, nourishing and pleasing to the heart, are dear to the sattvic.

17.9

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः।।17.9।।

kaṭv-amla-lavaṇāty-uṣhṇa- tīkṣhṇa-rūkṣha-vidāhinaḥ
āhārā rājasasyeṣhṭā duḥkha-śhokāmaya-pradāḥ

अर्थ: जो भोजन कड़वे, खट्टे, बहुत नमकीन, बहुत गरम, तीखे, रूखे और जलन वाले होते हैं, और दुख, शोक और रोग देते हैं, वे राजसी लोगों को पसंद होते हैं।

English: Foods that are bitter, sour, salty, very hot, pungent, dry and burning, and that cause pain, grief and disease, are liked by the rajasic.

17.10

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्।।17.10।।

yāta-yāmaṁ gata-rasaṁ pūti paryuṣhitaṁ cha yat
uchchhiṣhṭam api chāmedhyaṁ bhojanaṁ tāmasa-priyam

अर्थ: जो भोजन बासी, बेस्वाद, बदबूदार, खराब, जूठा और अपवित्र होता है, वह तामसी लोगों को प्यारा होता है।

English: Food that is stale, tasteless, putrid, spoiled, left over and impure is dear to the tamasic.

17.11

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः।।17.11।।

aphalākāṅkṣhibhir yajño vidhi-driṣhṭo ya ijyate
yaṣhṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ

अर्थ: जो यज्ञ शास्त्र के अनुसार, फल की इच्छा न रखने वालों द्वारा, यह पक्का मानकर किया जाता है कि यह करना ही कर्तव्य है, वह सात्त्विक है।

English: Sacrifice that is offered according to scripture by those who seek no reward, with the firm conviction that it is simply a duty, is sattvic.

17.12

अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्।।17.12।।

abhisandhāya tu phalaṁ dambhārtham api chaiva yat
ijyate bharata-śhreṣhṭha taṁ yajñaṁ viddhi rājasam

अर्थ: पर हे भरतश्रेष्ठ, जो यज्ञ फल को ध्यान में रखकर या दिखावे के लिए किया जाता है, उसे राजसी जानो।

English: But sacrifice offered with an eye to its reward, or for show, O best of the Bharatas, know that to be rajasic.

17.13

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते।।17.13।।

vidhi-hīnam asṛiṣhṭānnaṁ mantra-hīnam adakṣhiṇam
śhraddhā-virahitaṁ yajñaṁ tāmasaṁ parichakṣhate

अर्थ: जो यज्ञ शास्त्र की विधि के बिना हो, जिसमें अन्न बाँटा न जाए, मंत्र न बोले जाएँ, पुरोहितों को दक्षिणा न दी जाए, और जो श्रद्धा के बिना हो, उसे तामसी कहा गया है।

English: Sacrifice that ignores scripture, in which no food is shared, no mantras are chanted, no gifts are given to the priests, and which is without faith, is said to be tamasic.

17.14

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते।।17.14।।

deva-dwija-guru-prājña- pūjanaṁ śhaucham ārjavam
brahmacharyam ahinsā cha śhārīraṁ tapa uchyate

अर्थ: देवताओं, ब्राह्मणों, गुरुओं और ज्ञानियों का आदर करना, पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा; इसे शरीर का तप कहते हैं।

English: Worship of the gods, of the twice-born, of teachers and of the wise; purity, uprightness, celibacy and non-violence: these are called austerity of the body.

17.15

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।।17.15।।

anudvega-karaṁ vākyaṁ satyaṁ priya-hitaṁ cha yat
svādhyāyābhyasanaṁ chaiva vāṅ-mayaṁ tapa uchyate

अर्थ: जो बात किसी को दुख न दे, सच्ची हो, प्यारी हो और भला करने वाली हो, और शास्त्रों का नियम से पाठ करना; इसे वाणी का तप कहते हैं।

English: Speech that causes no distress, that is truthful, pleasant and beneficial, and the regular study of scripture, are called austerity of speech.

17.16

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते।।17.16।।

manaḥ-prasādaḥ saumyatvaṁ maunam ātma-vinigrahaḥ
bhāva-sanśhuddhir ity etat tapo mānasam uchyate

अर्थ: मन की प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, अपने आप पर संयम और मन की पवित्रता; इसे मन का तप कहते हैं।

English: Serenity of mind, gentleness, silence, self-control and purity of heart are called austerity of the mind.

17.17

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते।।17.17।।

śhraddhayā parayā taptaṁ tapas tat tri-vidhaṁ naraiḥ
aphalākāṅkṣhibhir yuktaiḥ sāttvikaṁ parichakṣhate

अर्थ: फल की इच्छा न रखने वाले, योग में लगे लोग जब यह तीन तरह का तप परम श्रद्धा से करते हैं, तो उसे सात्त्विक कहते हैं।

English: This three-fold austerity, practised with supreme faith by steadfast people who seek no reward, is called sattvic.

17.18

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्।।17.18।।

satkāra-māna-pūjārthaṁ tapo dambhena chaiva yat
kriyate tad iha proktaṁ rājasaṁ chalam adhruvam

अर्थ: जो तप आदर, मान और पूजा पाने के लिए और दिखावे के साथ किया जाता है, उसे यहाँ राजसी कहा गया है। वह टिकता नहीं और जल्दी मिट जाता है।

English: Austerity practised to gain respect, honour and reverence, and with hypocrisy, is called rajasic here; it is unstable and passing.

17.19

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्।।17.19।।

mūḍha-grāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ
parasyotsādanārthaṁ vā tat tāmasam udāhṛitam

अर्थ: जो तप मूर्खता भरी ज़िद से, अपने आप को कष्ट देकर, या किसी दूसरे को नुकसान पहुँचाने के लिए किया जाता है, उसे तामसी कहा गया है।

English: Austerity practised out of foolish stubbornness, with self-torture, or to harm another, is called tamasic.

17.20

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्।।17.20।।

dātavyam iti yad dānaṁ dīyate ‘nupakāriṇe
deśhe kāle cha pātre cha tad dānaṁ sāttvikaṁ smṛitam

अर्थ: जो दान केवल यह मानकर दिया जाता है कि देना कर्तव्य है, ऐसे को दिया जाता है जो बदले में कुछ न लौटा सके, और सही जगह, सही समय और योग्य व्यक्ति को दिया जाता है, वह सात्त्विक माना गया है।

English: A gift given simply because it is right to give, to one who cannot return it, at the right place and time and to a worthy person, is held to be sattvic.

17.21

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्।।17.21।।

yat tu pratyupakārārthaṁ phalam uddiśhya vā punaḥ
dīyate cha parikliṣhṭaṁ tad dānaṁ rājasaṁ smṛitam

अर्थ: पर जो दान बदले में कुछ पाने के लिए, या फल को ध्यान में रखकर, या मन मारकर दिया जाता है, वह राजसी माना गया है।

English: But a gift given in return for a favour, or with an eye to a reward, or given grudgingly, is held to be rajasic.

17.22

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्।।17.22।।

adeśha-kāle yad dānam apātrebhyaśh cha dīyate
asat-kṛitam avajñātaṁ tat tāmasam udāhṛitam

अर्थ: जो दान गलत जगह और गलत समय पर, अयोग्य लोगों को, बिना आदर के या अपमान के साथ दिया जाता है, उसे तामसी कहा गया है।

English: A gift given at the wrong place and time, to unworthy persons, without respect or with contempt, is called tamasic.

17.23

तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा।।17.23।।

oṁ tat sad iti nirdeśho brahmaṇas tri-vidhaḥ smṛitaḥ
brāhmaṇās tena vedāśh cha yajñāśh cha vihitāḥ purā

अर्थ: "ॐ तत् सत्", ये तीन नाम ब्रह्म के बताए गए हैं। इन्हीं से प्राचीन काल में ब्राह्मण, वेद और यज्ञ रचे गए।

English: "Om Tat Sat": this is declared to be the threefold designation of Brahman. By it the brahmins, the Vedas and the sacrifices were created in ancient times.

17.24

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्।।17.24।।

tasmād oṁ ity udāhṛitya yajña-dāna-tapaḥ-kriyāḥ
pravartante vidhānoktāḥ satataṁ brahma-vādinām

अर्थ: इसलिए ब्रह्म को मानने वाले लोग शास्त्र में बताए यज्ञ, दान और तप के कामों को हमेशा "ॐ" बोलकर ही शुरू करते हैं।

English: Therefore the acts of sacrifice, giving and austerity laid down in scripture are always begun by the followers of Brahman after uttering "Om".

17.25

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षि।।17.25।।

tad ity anabhisandhāya phalaṁ yajña-tapaḥ-kriyāḥ
dāna-kriyāśh cha vividhāḥ kriyante mokṣha-kāṅkṣhibhiḥ

अर्थ: मुक्ति चाहने वाले लोग "तत्" बोलकर, फल की इच्छा रखे बिना, यज्ञ, तप और दान के तरह-तरह के काम करते हैं।

English: Uttering "Tat", seekers of liberation perform the various acts of sacrifice, austerity and giving without aiming at reward.

17.26

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते।।17.26।।

sad-bhāve sādhu-bhāve cha sad ity etat prayujyate
praśhaste karmaṇi tathā sach-chhabdaḥ pārtha yujyate

अर्थ: हे पार्थ, "सत्" शब्द सत्य होने के अर्थ में और भलाई के अर्थ में बोला जाता है; और अच्छे, सराहने योग्य काम के लिए भी "सत्" शब्द बोला जाता है।

English: The word "Sat" is used in the sense of reality and goodness; and so too, O Partha, the word "Sat" is used for a praiseworthy act.

17.27

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते।।17.27।।

yajñe tapasi dāne cha sthitiḥ sad iti chochyate
karma chaiva tad-arthīyaṁ sad ity evābhidhīyate

अर्थ: यज्ञ, तप और दान में स्थिरता को भी "सत्" कहा जाता है, और उन्हीं के लिए किए गए कर्म को भी "सत्" कहते हैं।

English: Steadiness in sacrifice, austerity and giving is also called "Sat", and any action done for that purpose is called "Sat".

17.28

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह।।17.28।।

aśhraddhayā hutaṁ dattaṁ tapas taptaṁ kṛitaṁ cha yat
asad ity uchyate pārtha na cha tat pretya no iha

अर्थ: हे पार्थ, बिना श्रद्धा के जो हवन किया जाए, दान दिया जाए, तप किया जाए या कोई काम किया जाए, उसे "असत्" कहते हैं। उसका न इस लोक में कोई मोल है, न परलोक में।

English: Whatever sacrifice is offered, gift given or austerity practised without faith is called "asat", O Partha. It is of no value here or hereafter.

दूसरे अध्याय

1234567891011121314151618

गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।

📖 अपने मन की बात लिखें, गीता से उत्तर पाएँ