अध्याय 7: ज्ञानविज्ञानयोग
अध्याय 7, ज्ञानविज्ञानयोग: 30 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।
7.1
श्री भगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु।।7.1।।
śhrī bhagavān uvācha
mayyāsakta-manāḥ pārtha yogaṁ yuñjan mad-āśhrayaḥ
asanśhayaṁ samagraṁ māṁ yathā jñāsyasi tach chhṛiṇu
अर्थ: श्रीभगवान बोले: हे पार्थ, मुझमें मन लगाकर, योग का अभ्यास करते हुए और मेरी शरण लेकर, तुम मुझे पूरी तरह और बिना शक के कैसे जानोगे, वह सुनो।
English: The Blessed Lord said: Hear, O Partha, how, with your mind attached to Me, practising yoga and taking refuge in Me, you shall know Me fully and without doubt.
7.2
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते।।7.2।।
jñānaṁ te ’haṁ sa-vijñānam idaṁ vakṣhyāmyaśheṣhataḥ
yaj jñātvā neha bhūyo ’nyaj jñātavyam-avaśhiṣhyate
अर्थ: मैं तुम्हें अनुभव सहित यह ज्ञान पूरा-पूरा बताऊँगा, जिसे जान लेने के बाद यहाँ और कुछ जानना बाकी नहीं रहता।
English: I shall teach you completely this knowledge together with realisation, knowing which nothing more remains to be known here.
7.3
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः।।7.3।।
manuṣhyāṇāṁ sahasreṣhu kaśhchid yatati siddhaye
yatatām api siddhānāṁ kaśhchin māṁ vetti tattvataḥ
अर्थ: हज़ारों मनुष्यों में कोई एक ही सिद्धि के लिए कोशिश करता है; और कोशिश करने वाले सिद्धों में भी कोई एक ही मुझे सच में जानता है।
English: Among thousands of people, hardly one strives for perfection; and of those who strive and succeed, hardly one knows Me in truth.
7.4
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा।।7.4।।
bhūmir-āpo ’nalo vāyuḥ khaṁ mano buddhir eva cha
ahankāra itīyaṁ me bhinnā prakṛitir aṣhṭadhā
अर्थ: धरती, पानी, आग, हवा, आकाश, मन, बुद्धि और अहंकार, यह मेरी आठ हिस्सों में बँटी प्रकृति है।
English: Earth, water, fire, air, space, mind, intellect and ego: this is the eight-fold division of My nature.
7.5
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्।।7.5।।
apareyam itas tvanyāṁ prakṛitiṁ viddhi me parām
jīva-bhūtāṁ mahā-bāho yayedaṁ dhāryate jagat
अर्थ: यह मेरी निचली (अपरा) प्रकृति है। पर हे महाबाहु, इससे अलग मेरी ऊँची (परा) प्रकृति को जानो, जो जीव रूप है और जिसने इस जगत को थाम रखा है।
English: This is My lower nature. But know, O mighty-armed one, My other, higher nature, the life-principle, by which this world is upheld.
7.6
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।।7.6।।
etad-yonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya
ahaṁ kṛitsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā
अर्थ: जानो कि सब प्राणी इन्हीं दोनों प्रकृतियों से पैदा होते हैं। मैं पूरे जगत का आरंभ भी हूँ और उसका अंत (प्रलय) भी।
English: Know that all beings have these two natures as their source. I am the origin of the whole world and also its dissolution.
7.7
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।7.7।।
mattaḥ parataraṁ nānyat kiñchid asti dhanañjaya
mayi sarvam idaṁ protaṁ sūtre maṇi-gaṇā iva
अर्थ: हे धनंजय, मुझसे बढ़कर कुछ भी नहीं है। यह सब कुछ मुझमें वैसे ही पिरोया हुआ है, जैसे धागे में मोती।
English: There is nothing whatever higher than Me, O Dhananjaya. All this is strung on Me like pearls on a thread.
7.8
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु।।7.8।।
raso ’ham apsu kaunteya prabhāsmi śhaśhi-sūryayoḥ
praṇavaḥ sarva-vedeṣhu śhabdaḥ khe pauruṣhaṁ nṛiṣhu
अर्थ: हे कुंती-पुत्र, पानी में स्वाद मैं हूँ, चाँद और सूरज में रोशनी मैं हूँ, सारे वेदों में ॐ मैं हूँ, आकाश में शब्द मैं हूँ और पुरुषों में पुरुषार्थ मैं हूँ।
English: I am the taste in water, O son of Kunti; I am the light in the moon and the sun; I am Om in all the Vedas, sound in space, and manliness in men.
7.9
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु।।7.9।।
puṇyo gandhaḥ pṛithivyāṁ cha tejaśh chāsmi vibhāvasau
jīvanaṁ sarva-bhūteṣhu tapaśh chāsmi tapasviṣhu
अर्थ: धरती में पवित्र सुगंध मैं हूँ, आग में तेज मैं हूँ, सब प्राणियों में जीवन मैं हूँ और तपस्वियों में तप मैं हूँ।
English: I am the pure fragrance of the earth and the brilliance in fire; I am the life in all beings and the austerity in ascetics.
7.10
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।।7.10।।
bījaṁ māṁ sarva-bhūtānāṁ viddhi pārtha sanātanam
buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham
अर्थ: हे पार्थ, मुझे सब प्राणियों का सनातन बीज जानो। बुद्धिमानों की बुद्धि मैं हूँ और तेजस्वियों का तेज मैं हूँ।
English: Know Me, O Partha, as the eternal seed of all beings. I am the intelligence of the intelligent and the splendour of the splendid.
7.11
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ।।7.11।।
balaṁ balavatāṁ chāhaṁ kāma-rāga-vivarjitam
dharmāviruddho bhūteṣhu kāmo ’smi bharatarṣhabha
अर्थ: हे भरतश्रेष्ठ, बलवानों में कामना और आसक्ति से रहित बल मैं हूँ, और प्राणियों में धर्म के विरुद्ध न जाने वाली कामना मैं हूँ।
English: Of the strong, I am the strength that is free from desire and attachment. In beings, O best of the Bharatas, I am desire that is not opposed to dharma.
7.12
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि।।7.12।।
ye chaiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāśh cha ye
matta eveti tān viddhi na tvahaṁ teṣhu te mayi
अर्थ: सत्त्व, रज और तम से जो भी भाव होते हैं, उन्हें मुझसे ही हुआ जानो। फिर भी मैं उनमें नहीं हूँ, वे मुझमें हैं।
English: Whatever states of being there are, whether of sattva, rajas or tamas, know that they come from Me alone. Yet I am not in them; they are in Me.
7.13
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्।।7.13।।
tribhir guṇa-mayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṁ jagat
mohitaṁ nābhijānāti māmebhyaḥ param avyayam
अर्थ: तीनों गुणों से बने इन भावों से भ्रमित यह सारा जगत मुझे नहीं जानता, जो इनसे परे और अविनाशी हूँ।
English: Deluded by these three states made of the gunas, this whole world does not know Me, who am beyond them and imperishable.
7.14
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।।7.14।।
daivī hyeṣhā guṇa-mayī mama māyā duratyayā
mām eva ye prapadyante māyām etāṁ taranti te
अर्थ: मेरी यह गुणों से बनी दिव्य माया पार करने में बहुत कठिन है। पर जो केवल मेरी शरण लेते हैं, वे इस माया को पार कर जाते हैं।
English: This divine maya of Mine, made of the gunas, is hard to cross over. But those who take refuge in Me alone cross over this maya.
7.15
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः।।7.15।।
na māṁ duṣhkṛitino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ
māyayāpahṛita-jñānā āsuraṁ bhāvam āśhritāḥ
अर्थ: बुरा करने वाले, मूढ़ और नीच मनुष्य मेरी शरण नहीं लेते। माया ने उनका ज्ञान छीन लिया है और वे आसुरी स्वभाव का सहारा लेते हैं।
English: Evildoers, the deluded and the lowest of people do not take refuge in Me; their knowledge stolen away by maya, they follow a demonic nature.
7.16
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ।।7.16।।
chatur-vidhā bhajante māṁ janāḥ sukṛitino ’rjuna
ārto jijñāsur arthārthī jñānī cha bharatarṣhabha
अर्थ: हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन, चार तरह के पुण्यात्मा लोग मेरी भक्ति करते हैं: दुखी, जानने की इच्छा वाला, धन चाहने वाला, और ज्ञानी।
English: Four kinds of virtuous people worship Me, O Arjuna: the distressed, the seeker of knowledge, the seeker of wealth, and the wise, O best of the Bharatas.
7.17
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः।।7.17।।
teṣhāṁ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśhiṣhyate
priyo hi jñānino ’tyartham ahaṁ sa cha mama priyaḥ
अर्थ: इनमें ज्ञानी श्रेष्ठ है, जो सदा मुझसे जुड़ा रहता है और जिसकी भक्ति केवल एक (मुझ) में है। मैं ज्ञानी को बहुत प्यारा हूँ, और वह मुझे प्यारा है।
English: Of these the wise one, ever steadfast and devoted to the One, is the best. For I am extremely dear to the wise, and they are dear to Me.
7.18
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्।।7.18।।
udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam
āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṁ gatim
अर्थ: ये सभी उदार हैं, पर ज्ञानी तो मेरा ही स्वरूप है, ऐसा मेरा मत है; क्योंकि वह स्थिर मन से मुझे ही सबसे ऊँची गति मानकर मुझमें टिका है।
English: All of these are noble, but I regard the wise as My very Self; for, steadfast in mind, they rest in Me alone as the highest goal.
7.19
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः।।7.19।।
bahūnāṁ janmanām ante jñānavān māṁ prapadyate
vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā su-durlabhaḥ
अर्थ: बहुत-से जन्मों के अंत में ज्ञानी यह जानकर मेरी शरण लेता है कि "सब कुछ वासुदेव ही है।" ऐसा महात्मा बहुत ही दुर्लभ है।
English: At the end of many births, the wise one takes refuge in Me, realising that Vasudeva is all. Such a great soul is very rare.
7.20
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया।।7.20।।
kāmais tais tair hṛita-jñānāḥ prapadyante ’nya-devatāḥ
taṁ taṁ niyamam āsthāya prakṛityā niyatāḥ svayā
अर्थ: जिनका ज्ञान तरह-तरह की कामनाओं ने छीन लिया है, वे अपने स्वभाव से प्रेरित होकर, अलग-अलग नियमों को अपनाकर दूसरे देवताओं की शरण लेते हैं।
English: Those whose wisdom has been carried away by various desires turn to other gods, following various rites, guided by their own nature.
7.21
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्।।7.21।।
yo yo yāṁ yāṁ tanuṁ bhaktaḥ śhraddhayārchitum ichchhati
tasya tasyāchalāṁ śhraddhāṁ tām eva vidadhāmyaham
अर्थ: जो भक्त जिस-जिस रूप की श्रद्धा से पूजा करना चाहता है, मैं उसकी उसी श्रद्धा को पक्का कर देता हूँ।
English: Whatever form any devotee wishes to worship with faith, I make that very faith of theirs firm.
7.22
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान्।।7.22।।
sa tayā śhraddhayā yuktas tasyārādhanam īhate
labhate cha tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān
अर्थ: उस श्रद्धा से जुड़कर वह उस रूप की पूजा करता है और उससे अपनी कामनाएँ पाता है; पर असल में वे कामनाएँ मेरे ही द्वारा दी जाती हैं।
English: Endowed with that faith, they worship that form and from it obtain their desires; but in truth those desires are granted by Me alone.
7.23
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि।।7.23।।
antavat tu phalaṁ teṣhāṁ tad bhavatyalpa-medhasām
devān deva-yajo yānti mad-bhaktā yānti mām api
अर्थ: पर कम समझ वाले इन लोगों को मिलने वाला फल नाशवान होता है। देवताओं को पूजने वाले देवताओं के पास जाते हैं, और मेरे भक्त मेरे पास आते हैं।
English: But the result gained by those of small understanding is limited. Worshippers of the gods go to the gods; My devotees come to Me.
7.24
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्।।7.24।।
avyaktaṁ vyaktim āpannaṁ manyante mām abuddhayaḥ
paraṁ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam
अर्थ: नासमझ लोग मुझ अव्यक्त को व्यक्त (साधारण देहधारी) मान लेते हैं। वे मेरे उस परम भाव को नहीं जानते जो अविनाशी और सबसे ऊँचा है।
English: The unwise think of Me, the Unmanifest, as having become manifest, not knowing My higher nature, which is unchanging and supreme.
7.25
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्।।7.25।।
nāhaṁ prakāśhaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛitaḥ
mūḍho ’yaṁ nābhijānāti loko mām ajam avyayam
अर्थ: अपनी योगमाया से ढका हुआ मैं सबके सामने प्रकट नहीं होता। यह भ्रमित संसार मुझ अजन्मे और अविनाशी को नहीं जानता।
English: Veiled by My yoga-maya, I am not revealed to all. This deluded world does not know Me, the unborn and imperishable.
7.26
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन।।7.26।।
vedāhaṁ samatītāni vartamānāni chārjuna
bhaviṣhyāṇi cha bhūtāni māṁ tu veda na kaśhchana
अर्थ: हे अर्जुन, जो प्राणी बीत चुके, जो अभी हैं और जो आगे होंगे, मैं उन सबको जानता हूँ; पर मुझे कोई नहीं जानता।
English: I know the beings of the past, of the present and of the future, O Arjuna; but no one knows Me.
7.27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप।।7.27।।
ichchhā-dveṣha-samutthena dvandva-mohena bhārata
sarva-bhūtāni sammohaṁ sarge yānti parantapa
अर्थ: हे भारत, हे परंतप, इच्छा और नफ़रत से पैदा होने वाले सुख-दुख जैसे जोड़ों के भ्रम से सब प्राणी जन्म के समय से ही मोह में पड़ जाते हैं।
English: By the delusion of the pairs of opposites, arising from desire and aversion, O Bharata, all beings fall into confusion at birth, O scorcher of foes.
7.28
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः।।7.28।।
yeṣhāṁ tvanta-gataṁ pāpaṁ janānāṁ puṇya-karmaṇām
te dvandva-moha-nirmuktā bhajante māṁ dṛiḍha-vratāḥ
अर्थ: पर जिन पुण्य कर्म करने वाले लोगों का पाप खत्म हो गया है, वे जोड़ों के भ्रम से छूटकर, पक्के निश्चय के साथ मेरी भक्ति करते हैं।
English: But those people of good deeds whose sin has come to an end are freed from the delusion of the pairs of opposites and worship Me with firm resolve.
7.29
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्।।7.29।।
jarā-maraṇa-mokṣhāya mām āśhritya yatanti ye
te brahma tadviduḥ kṛitsnam adhyātmaṁ karma chākhilam
अर्थ: जो बुढ़ापे और मृत्यु से छुटकारे के लिए मेरी शरण लेकर कोशिश करते हैं, वे ब्रह्म को, पूरे अध्यात्म को और सारे कर्म को जान लेते हैं।
English: Those who take refuge in Me and strive for freedom from old age and death come to know Brahman, the whole of the Self, and all about action.
7.30
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः।।7.30।।
sādhibhūtādhidaivaṁ māṁ sādhiyajñaṁ cha ye viduḥ
prayāṇa-kāle ’pi cha māṁ te vidur yukta-chetasaḥ
अर्थ: जो मुझे अधिभूत (भौतिक जगत), अधिदैव (देव जगत) और अधियज्ञ (यज्ञ) के साथ जानते हैं, वे स्थिर मन वाले लोग मृत्यु के समय भी मुझे जानते हैं।
English: Those who know Me as the One behind the material, the divine and the sacrificial, with steady minds, know Me even at the hour of death.
दूसरे अध्याय
गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।
The Mystic Prragati